12 maart 2017, 2e zondag 40-dagentijd / Biddag voor gewas en arbeid

Vincent van Gogh, schilderijen over zaaien

Inleiding

Er volgen nu zeven onderdelen, met steeds:

1. Bijbellezing; 2. schilderij; 3. toelichting, overweging, vragen; 4. lied.

A. Genesis 1: 9-13 / J.-F. Millet, De zaaier (1850)

De eerste twee schilderijen van vandaag zijn niet van Vincent van Gogh

maar van de Franse schilder Jean-François Millet (1814-1875).

Millet schilderde half 19e eeuw het boerenleven op het platteland.

Hij beeldde dat leven uit zoals het was, en maakte het niet te romantisch of te algemeen.

Vincent vond in Millet een voorbeeld. Zo ongeveer wilde hij ook gaan schilderen.

De boer op dit schilderij gaat met grote stappen over de akker,

draagt de buidel met zaad, en strooit het zaad energiek uit over de grond.

In de Bijbel gaat het al op bladzij 1 over land als een veilig afgeschermd gebied,

grond die vruchtbaar is,

gewas dat uit de aarde opkomt, en dat zaad in zich draagt.

Op die grond zullen planten en dieren en mensen kunnen leven.

God zag wat Hij gemaakt had en sprak: ja, het is goed.

Op die grond kan de boer het zaad uitstrooien.

B. Genesis 8: 22 / J.-F. Millet, Angelus (1859)

Na de zondvloed wordt een belofte gegeven:

Het zaaien en het oogsten, en de verscheidene seizoenen, zullen elkaar af blíjven wisselen.

Het geloof van de Bijbel: is ook een geloof van de tijd.

Een vertrouwen in de tijden van het jaar waarin gezaaid en geoogst kan worden.

En dat brengt ook met zich mee, dat er binnen één dag momenten zijn

om aan God te denken en naar zijn handelen uit te zien.

Op het 2e schilderij van Jean Francois Millet zien we weer een scène op de akker.

Een boerenechtpaar staat gebogen op de akker.

De vork rust in de grond. De man heeft zijn hoed afgedaan.

Ze hebben de handen naar elkaar toe gedaan voor gebed.

Want het is de tijd van het Angelus-gebed.

Het dagelijkse katholieke gebed dat gebeden werd

om 6 uur ’s ochtends, 12 uur ’s middags en 6 uur ’s avonds.

Een kerkklok kon een kleine klok hebben, het Angelusklokje,

dat op dat tijdstip even werd geluid.

En de mensen legden hun werk stil, richten hun gedachten op andere dingen,

dachten aan de tekst van het Angelus-gebed of spraken dat uit.

Het gebed begint met de engel van God, en het Latijnse woord voor engel is Angelus.

De engel bracht een boodschap aan Maria

en in dat gebed kreeg het Wees gegroet een plek:

Wees gegroet, Maria, vol van genade, de Heer zal met u zijn.

En het gebed vertelt verder hoe Maria zich beschikbaar opstelt voor de engel:

Zie de dienstmaagd van de Heer, mij geschiede naar uw woord.

Op het schilderij is in de verte rechts van de vrouw een kleine kerktoren te zien.

Vandaar klonk de klok die opriep tot gebed.

Het werk op de akker wordt even stil gelegd.

Het werd wordt omlijst door de klank van klokken.

De man en de vrouw bewerken de akker

maar zijn als eerste als Maria, dienstmaagd en dienstknecht van de Heer.

C. Jesaja 28: 23-29 / Ploeger met aardappelplantende vrouw (sept. 1884)

In 1884-1885 toen Vincent van Gogh bij zijn ouders in Nuenen woonde, maakte hij

veel schilderijen van de mensen in Brabant:

portretten, en ook het werk op het land.

Op dit schilderij breekt een boer met een ploeg de aarde open,

en de vrouw achter hem poot in de voren aardappels.

In Jesaja 28 wordt beschreven hoe precies dit werk moet gebeuren:

het open leggen van de akker met de ploeg,

het zaaien van de verschillende soorten gewassen, elk op eigen manier,

en het oogsten dat ook weer nauwkeurig plaats moet vinden.

De profeet Jesaja vertelt dit met als boodschap:

Zo zaait God ook zorgvuldig,

laat hij bij elk mens het zaad weer op eigen manier in de aarde vallen.

D. Jesaja 55: 10-13 / De zaaier (okt. 1889)

Vincent van Gogh voelde zich aangesproken door het schilderij van Millet van De zaaier.

En hij heeft zelf vele zaaiers geschilderd.

We hebben een afbeelding waarin de zaaier van Millet en van

Van Gogh naast elkaar staan en u ziet de overeenkomsten.

De kleuren zijn verschillend, de kleding van de zaaier is anders.

Maar de houding, de beweging van de boer op de akker is dezelfde.

Om ons weer tot de zaaier van Van Gogh te beperken:

Het beeld van de zaaier had bij Vincent van Gogh een dubbele betekenis.

Het tekende er het boerenleven mee.

Maar hij kende ook de gelijkenis in de Bijbel van de zaaier:

De zaaier die het woord van God uitzaait, rondstrooit.

De vader van Vincent van Gogh was predikant

en hij had zelf in 1879 en 1880 als evangelist in het mijngebied in België gewerkt.

De profeet Jesaja spreekt over woorden namens God die vallen

in de aarde en die in de aarde gaan werken,

en een mirtestruik kan opkomen, of een cipres.

Vincent van Gogh zag zijn schilderwerk als een eigen nieuwe vorm

van het overbrengen van een boodschap.

Hij schrijft ergens dat hij met zijn schilderijen de mensen troost wil brengen.

Hij wilde zelf hoop uitzaaien.

E. Prediker 11: 4-7 / Zaaier met ondergaande zon (nov. 1888)

Prediker roept mensen om op diverse momenten van de dag werkzaam te blijven op het land,

waarmee de kans toeneemt op een grotere oogst.

En hij zegt daarnaast:

Goed is het voor de ogen om tijdens het werk

de zon boven je te zien, de zonnestralen te voelen,

ja zoet is het licht.

In deze eigen Zaaier van Vincent van Gogh uit 1888

is de zon, die Prediker noemde, prominent aanwezig.

De zon kleurt de velden al paars, het gaat avond worden,

maar de boer zaait nog steeds het zaad uit.

De boer staat helemaal voorop het schilderij,

alsof hij en de kijker elkaar de hand kunnen reiken,

alsof de kijker zelf de boer zou kunnen zijn.

En de zon, die onder begint te gaan staat recht boven het hoofd van de boer.

In een brief schrijft Vincent van Gogh aan zijn broer Theo:

“Ik zou gewone mensen willen schilderen als heiligen,

ik zou mannen of vrouwen willen schilderen met iets eeuwigs,

waarvan vroeger de nimbus het symbool was.”

De boer heeft de zon boven zich,

maar het is bijna alsof hij een gouden glans, een aureool, een nimbus, om zijn hoofd heeft,

teken dat dit gewone werk op het land

heilig werk is, dienstbaar aan mensen en aan God.

F. Marcus 4: 26-29 / De zaaier met zon (juni 1888)

Een paar maanden vóór het vorige schilderij maakte Van Gogh een andere zaaier.

Het licht van de zon straalt uitbundig in het rond.

In diverse schilderijen van Vincent van Gogh heeft de zon een extra symbolische betekenis.

De zon staat voor het licht van God, of voor Christus als het licht voor de wereld.

Het gele licht van de zon in het schilderij

raakt het koren aan en kleurt het oranje

en de leven schenkende kracht van de zon

wordt overgedragen op de zaaier en de akker op de voorgrond.

Het schilderij past ook mooi op deze 2e zondag van de 40-dagentijd,

waarbij traditioneel gelezen wordt over de verheerlijking op de berg,

en waar ook de bloemschikking van vandaag vanuit gaat.

Het licht van de hemel valt op Petrus, Johannes en Jakobus op de berg,

waar aarde en hemel toch al bijna raken,

en het licht geeft hen kracht.

Dit schilderij van Vincent van Gogh, over ‘een’ zaaier is te zien

als illustratie bij de diverse gelijkenissen van de zaaier in de Evangeliën.

De zaaier, Christus, zaait de woorden van het Koninkrijk van God uit,

en de zon schijnt achter hem, laat uitbundig hemels licht vallen op zijn werk.

G. Psalm 126: 5-6 / Stapel korenschoven (aug. 1885)

Al het zaaien is gericht op de groei en op de oogst.

Vincent van Gogh heeft ook vele schilderijen gemaakt waarin de oogst wordt uitgebeeld

en waar korenschoven op het land staan uitgebeeld.

Maar het is vandaag nog maar biddag, dus we beperken de oogst tot één schilderij.

Het is een vroeg schilderij, uit de periode in Nuenen, uit 1885.

De volle zware korenschoven zijn samengebonden

en staan tegen elkaar op het land.

Ze zijn teken van een rijke oogst.

Wíj zaaien op het land,

er worden ook woorden gezaaid over het Koninkrijk van God.

Op dat wat gezaaid wordt valt het zonlicht, het licht van de hemel.

En daarom is er tijdens het zaaien al vertrouwen op de oogst.

Psalm 126 zegt:

Ook al zaai je nog in tranen,

je zult bij de oogst thuis terugkomen met gejubel,

als de schoven zijn samengebonden.

Met dat vertrouwen mogen ook wij zaaien.

Amen.